NAUČNOISTRAŽIVAČKI PROJEKAT
Pravnog fakulteta za privredu i pravosuđe u Novom Sadu
PROGRESIVNI RAZVOJ PRAVA U SAVREMENOM DIGITALNOM DRUŠTVU
Naučnoistraživački projekat „PROGRESIVNI RAZVOJ PRAVA U SAVREMENOM DIGITALNOM DRUŠTVU“ je četvorogodišnji naučni projekat čiji je nosilac Pravni fakultet za privredu i pravosuđe u Novom Sadu, a koji je finansiran od strane Pokrajinskog sekretarijata za viosko obrazovanje i naučnoistraživačku delatnost, u okviru Programa 0201 – Razvoj nauke i tehnologije, programska aktivnost 1012 – podrška razvoju naučnoistraživačke delatnosti, za projektni ciklus 2021-2024. godine.
Tematski, Projekat je nadgradnja naučnoistraživačkog rada na Ustanovi u kontekstu opšte teme odnosa i međuuticaja prava i pravne nauke, s jedne, i digitalne tehnologije, s druge strane, kao nove društvene stvarnosti. Prethodno, na Ustanovi su uspešno realizovana dva naučnoistraživačka projekta, takođe finansirana od strane Pokrajinskog sekretarijata za viosko obrazovanje i naučnoistraživačku delatnost – projekat „Pravno regulisanje upotrebe digitalne tehnologije u funkciji razvoja privrednog poslovanja“ (2020. godina) i projekat „Ugovaranje i ugovorno pravo u digitalnom društvu – uklanjanje normativnih prepreka za razvoj e-trgovine“ (2021. godina).
Rukovodilac projekta je prof. dr Predrag Mirković, a na projektu učestvuju kao istraživači nastavnici zaposleni na Pravnom fakultetu za privredu i pravosuđe: prof. dr Jelena Stojšić Dabetić, prof. dr Joko Dragojlović, prof. dr Marijana Mladenov, prof. dr Danijela Despotović, doc. dr Milena Galetin (treća godina projekta) i prof. dr Darko Golić (prva i druga godina projekta).
NAUČNA IZVRSNOST PROJEКTA
Razvoj digitalne tehnologije utiče na, transformiše i modernizuje sve segmente jednog društvenog sistema, uključujući i pravo. Odnos digitalne tehnologije i prava je uzajaman, tako što modaliteti upotrebe digitalne tehnologije uslovljavaju značajne promene u pravnom sistemu, dok, istovremeno, pravna regulativa oblikuje korišćenje digitalne tehnologije od strane korisnika. Međutim, razvoj digitalne tehnologije se odvija mnogo brže u odnosu na razvoj i promene pravne regulative, te se u tom kontekstu javlja pitanje domašaja usklađenosti pravne regulative u užim oblastima prava odn. pravne nauke sa napretkom digitalne tehnologije i oblika njenog korišćenja. Upotreba digitalne tehnologije, kao danas nužan segment savremenog društva, ne može postojati van okvira prava, kao što ni zakonodavac ne može, niti sme, zanemariti prisustvo digitalne tehnologije u svim sferama društvenog života i privrednog poslovanja jednog uređenog društva.
U takvom kontekstu korišćenja digitalne tehnologije u savremenom digitalnom društvu identifikuju se kao osnovna pitanja: pitanje načina korišćenja digitalne tehnologije od strane korisnika, pitanje uticaja digitalne tehnologije na pojedinca odn. društvo u celini, kao i pitanje zloupotrebe digitalne tehnologije. Zadatak savremene države jeste da kreira pravni okvir – pravni sistem koji reguliše način korišćenja digitalne tehnologije, prepoznaje modalitete uticaja digitalne tehnologije na pojedinca i društvo, te ih normira u skladu sa interesima društva i pojedinca i vrednosnim društvenim standardima, odn. identifikuje potencijalne oblike zloupotrebe digitalne tehnologije i kreira odgovarajuću kaznenopravnu politiku.
Predmet istraživanja u okviru projekta jeste analiza aktuelne normative u užim oblastima prava (krivično-pravnoj, javno-pravnoj, građansko-pravnoj, privredno-pravnoj i opšte-pravnoj) koja se odnosi na upotrebu, korišćenje odn. zloupotrebu svih oblika digitalne tehnologije. Realizacijom predmeta istraživanja determinisaće se aktuelno stanje pravne regulative u užim oblastima prava, kao i perspektive budućeg razvoja pravnog sistema sa napretkom digitalne tehnologije i u kontektu izgradnje digitalnog društva. Digitalna tehnologija, odn. različiti aspekti njenog korišćenja, danas su regulisani pravnim normama u okviru različitih pravnih oblasti. Obim pravnih normi kojima se obuhvataju digitalne tehnologije kao predmet regulisanja uslovio je progresivan razvoj prava koji će izvesno, u bliskoj budućnosti, dovesti do kreiranja nove oblasti prava – pravo digitalne tehnologije. Subjekti korišćenja, modaliteti upotrebe i vrste digitalne tehnologije, načini zloupotrebe, usled svoje kompleksnosti, zahtevaju analizu sa stanovišta pravne nauke, a iz ugla različitih oblasti prava - krivičnog, privrednog, upravnog, i građanskog prava. Širi kontekst predmeta istraživanja obuhvata i analizu relevantnih međunarodnih pravnih standarda u ovoj oblasti, kao i međuticaj ljudskih prava i digitalne tehnologije u savremenom digitlanom društvu. U tom smislu, istraživanje će obuhvatiti i analizu uticaja digitalne tehnologije na savremeno društvo u kontekstu kako njenog uticaja na evoluciju prava, tako i na buduće izazove razvoja nacionalnog pravnog sistema, što čini početni i krajnji okvir predloženog istraživanja. Implikacije postavljenog istraživanja, iako se pravno reflektuju na nacionalni pravni sistem, svakako posledično utiču na sve aspekte socio-ekonomskog razvoja AP Vojvodine.
Planirano istraživanje jeste inovativne prirode jer doprinosi izgradnji informacionog - digitalnog društva u R.Srbiji, što je projekcija nacionalne Strategije razvoja informacionog društva i informacione bezbednosti. Razvoj informacionog društva treba da bude praćen i odgovorima na izazove koje donosi upotreba digitalne tehnologije. Prioriteti strateških dokumenata usmerenih na izgradnju digitalnog društva jesu primena digitalne tehnologije u javnom sektoru, primena digitalne tehnologije u razvoju intelektualne svojine, razvoj elektronskog poslovanja i elektronske trgovine, borba protiv visokotehnološkog kriminala, informaciona bezbednost i razvoj veštačke inteligencije. Istraživanje diferencira različite segmente korišćenja digitalne tehnologije sa aspekta posebnih oblasti prava, a u skladu sa projekcijama usvojenih strategija, čime se postiže sveobuhvatan okvir postojećeg i budućeg međuuticaja pozitivnog prava i napretka digitalne tehnologije kroz pravno nomiranje, u čemu se ogleda inovativni potencijal projekta.
CILJEVI PROJEКTA
OPŠTI CILJ:
Doprinos razvoju pravne nauke u cilju njenog usklađivanja sa savremenim tendencijama razvoja digitalnog društva i široke upotrebe digitalne tehnologije kroz analizu pozitivnopravnih propisa nacionalnog pravnog sistema u okvirima užih oblasti prava odn. pravne nauke.
SPECIFIČNI CILJEVI:
1. Prikaz progresivnog razvoja pojedinačnih užih oblasti prava (krivično-pravne, javno-pravne, građansko-pravne, privredno-pravne i opšte-pravne) kao posledice uticaja korišćenja digitalne tehnologije i primene prava u savremenom digitalnom društvu.
2. Ocena ispunjenosti postavljenih strateških ciljeva razvoja informacionog društva u R. Srbiji i kritička analiza postignutog stanja, s akcentom na ispunjenost legislativnih ciljeva iz domena teksta Strategije razvoja informacionog društva i informacione bezbednosti do 2026. godine.
3. Naučni prikaz evolucije nacionalnog pravnog sistema i pravne nauke u kontekstu uticaja upotrebe digitalne tehnologije i digitalizacije na primenu prava i koncept vladavine prava u digitalnom društvu.
4. Identifikovanje izazova i perspektiva daljeg razvoja prava digitalne tehnologije kao nove oblasti prava i izraza progresivnog razvoja prava.
5. Publikovanje rezultata istraživanja iz domena upotrebe, korišćenja i zloupotrebe digitalne tehnologije u različitim oblastima prava i pravne nauke.
Istraživački rezultati projekta u prvoj godini ostvareni su u skladu sa planom implementacije istraživačkih zadataka vremenski podeljenih na četiri istraživačke godine. Plan istraživanja za prvu godinu projekta jeste realizovan u okviru pet posebnih radnih paketa strukturalno podeljenih u okviru posebnih oblasti pravne nauke.
U okviru prvog radnog paketa – Digitalne tehnologije kao predmet regulisanja krivičnog prava, istraživači su razmatrali i analizirali spektar pitanja iz domena bezbednosti u digitalnom društvu i fenomenologiji zloupotrebe digitalne tehnologije. Rezultat istraživanja jeste istraživački elaborat. Istraživači su u okviru prvog radnog paketa utvrdili da masovnija i složenija upotreba različitih oblika digitalne tehnologije dovodi do ekspanzivnog rasta njene zloupotrebe koja kao takva ima specifična fenomenolška obeležja. U tom kontekstu, kazneno zakonodavstvo mora da identifikuje nove društvene opasnosti što se čini putem inkriminacije novih dela kao krivičnih dela iz domena računarskog kriminaliteta.
Dragojlović, J. (2023). Jurisdiction For Computer Crimes - International And National Standards
LAW – Theory and Practice, Special edition “Progressive Development Of Law In Modern Digital Society”, 40(1), 63–83
U okviru drugog radnog paketa - Digitalne tehnologije u građanskopravnim stvarima, istraživači su razmatrali i analizirali spektar pitanja u domenu normativne analize elektronskih ugovora i elektronskog potpisa kao novih oblika tradicionalnih obligacionopravnih instituta. Dinamičan razvoj i primena digitalne tehnologije umnogome menja tradicionalni način obavljanja obligacionih poslova, čineći nužnost primene elektronske komunikacije u domenu ugovornog prava koja za rezultat ima inoviranje tradicionalnih načina ugovoranja kroz normativno regulisanje novih instituta kao što je digitalni ugovor. Rezultat istraživanja jeste istraživački elaborat.
Stojšić Dabetić, J. (2023). Wrap Contracts And Their Influence On Contract Law
LAW – Theory and Practice, Special edition “Progressive Development Of Law In Modern Digital Society”, 40(1), 84–98
Stojšić Dabetić, J., Mirković, P. (2022) Ugovaranje i ugovorno pravo u digitalnom društvu
Pravni fakultet za privredu i pravosuđe u Novom Sadu, Novi Sad, ISBN: 978-86-86121-48-6.
U okviru trećeg radnog paketa – Javna uprava i digitalne tehnologije, istraživači su sproveli normativnu analizu propisa u funkciji izgradnje sistema E-uprave. Progresivni razvoj digitalnog društva kreirao je mogućnosti imlementacije digitalne tehnologije u korist građana i privrede, u domenu njihove interakcije sa državnom upravom kroz sistem E-uprave. Reč je o tehničko-normativnom procesu koji čini državnu upravu efikasnijom, transparentnijom i više dostupnom njenim korisnicima, građanima i privredi. Rezultat istraživanja jeste istraživački elaborat.
Golić, D. (2023). Overview Of The Regulations And Normative Framework Of The Legal Regulation Of E-Government In The Republic Of Serbia
LAW – Theory and Practice, Special edition “Progressive Development Of Law In Modern Digital Society”, 40(1), 44–62
ELABORAT - PREGLED PROPISA I NORMATIVNI OКVIR PRAVNOG UREĐENJA ELEКTRONSКE UPRAVE U REPUBLICI SRBIJI
U okviru četvrtog radnog paketa – Digitalne tehnologije u privredi i privrednom poslovanju, istraživači su sproveli analizu relevantnih stavova u okviru naučne zajednice koji se tiču nastanka, razvoja i fenomenoloških obeležja digitalne ekonomije. Tradicionalni koncept shvatanja ekonomije jeste umnogome prevaziđen onim što se definiše kao ekonomija digitalnog društva, digigalna ekonomija. Ekonomija zasnovana na primeni digitalne tehnologije umnogome menja koncept shvatanja i imlementacije mikro i makro ekonomije u digitalnom društvu. Na temeljima razvoja digitalne ekonomije nužnost njenog normiranja se postavlja kao poseban izazov za države u ravoju, što se odnosi i na Republiku Srbiju. Rezultat istraživanja jeste istraživački elaborat.
Mirković, P. (2023). Digital Assets - A Legal Approach To The Regulation Of The New Property Law Institute
LAW – Theory and Practice, Special edition “Progressive Development Of Law In Modern Digital Society”, 40(1), 17–31
U okviru petog radnog paketa – Opšta pitanja upotrebe digitalne tehnologije, istraživači su sproveli skrining analizu međunarodnih propisa i akata (UN; EU; međunarodne organizacije itd) koje adresiraju širi kontekst primene digitalne tehnologije u savremenom digitalnom društvu. Rezultat istraživanja jeste istraživački elaborat.
Mladenov, M. (2023). Human Vs. AI – EU's legal response.
LAW – Theory and Practice, Special edition “Progressive Development Of Law In Modern Digital Society”, 40(1), 32–43
ELABORAT - MEĐUNARODNOPRAVNI ASPEКT REGULISANJA UPOTREBE DIGITALNE TEHNOLOGIJE U SAVREMENOM DRUŠTVU
Pravo - teorija i praksa - Special edition, Vol. 40 No. 1 (2023)
U drugoj godini istraživanja ostvareni su predviđeni ciljevi istraživanja. U okviru užih oblasti pravne nauke identifikovan je i analiziran uticaj progresivnog razvoja i primene raličitih oblika digitalnih tehnologija na pravnu regulativu u Republici Srbiji. Na osnovu skrininga pozitivnopravnog zakonodavstva Republike Srbije u partikularnim oblastima od interesa za državu i društvo, interesno su obrađeni i analizirani propisi svih legislativnih nivoa koji interesno adresiraju predmetnu korelaciju unutar koncepta istraživanja. Sprovedenim istraživanjem ostvaren je cilj identifikovanja relevantnih propisa u pozitivnom pravu Republike Srbije. Individualni istraživački zadaci povereni istraživačkom timu rezultovali su relevatnim ostvarenim naučnim ciljevima. Prvo, definisan je i analizaran nov, imovinskopravni institut digitalne imovine, koji je normiran u okviru Zakona o digitalnoj imovini. Drugo, interesno, i veoma progresivno pitanje razvoja i primene veštačke inteligencije (AI) je analiziran sa aspekta inicijalnog normiranja ove oblasti unutar korpusa međunarodnog prava, naročito komunitarnog. Treće, kazneno zakonodavstvo Republike Srbije adekvatno prepoznaje krivična dela sa ili u vezi sa računarskom tehnologijom, gde je ostvareni cilj istraživanja rezultovao radom iz oblasti sajber kriminala. Nadalje, javnopravna oblast u domenu e-uprave svakako predstavlja relativno nov način interakcije između države sa jedne strane, i fizičkih i pravnih lica sa druge strane, gde digitalna tehnologija jeste u funkcija efikasnije i pravno sigurnije ostvarenja svih funkcija države kroz sistem javne uprave. Кonačno, u oblasti ugovornog prava, ostvareni cilj jeste realizovan u domenu idetifikovanja i normativne analize novog ugovornog instituta, e-ugovora koji svoje postojanje i primenu ima baziranu na osnovu legislativnih rešenja sadržanih i u Zakonu e-trgovini.
U okviru prvog radnog paketa koji nosi naziv ”Digitalne tehnologije kao predmet regulisanja kaznenog prava”, istraživači su analizirali propise kaznenog zakonodavstva Republike Srbije, posebno Кrivični zakonik Republike Srbije. Budući da su sve četiri godine istraživanja koncipirane tako da se rezultati istraživanja nadovezuju na prethodno ostvarene u prethodnoj godini, istraživanje u ovoj oblasti jeste predmetno bilo fokusirano na oblast materijalno pravnih odredbi krivičnog zakonika Republike Srbije koji uređuju zakonsku zaštitu objekta od interesa u domenu njihovog ugrovažava putem upotrebe računara, računarskih podataka odnosno najšireg konteksta shvatanja digitalne tehnologije. Rezultat istraživanja ovog paketa jeste uspešno sprovedena analiza kaznenog materijalnog prava u kontekstu postojeće i projektovane inkorporacije različitih oblika zloupotrebe digitalne tehnologije sa aspekta korisnika, odnosno načina korišćenja.
Dragojlović, J., Кoprivica, A. (2023). Osvrt na računarski kriminalitet u zakonodavstvu Republike Srbije,
Zbornik radova XX Međunarodnog naučnog skupa “Pravnički dani - prof. Dr Slavko Carić“, Novi Sad, 6-7.10. 2023, 410-421
U okviru drugog radnog paketa koji nosi naziv ”Digitalne tehnologije u građanskopravnim stvarima” istraživači su analizirali propise koji se posledično menjaju i inoviraju shodno masivnijoj upotrebi digitalne tehnologije u građanskim stvarima, sa najšireg konteksta shvatanja date oblasti prava. Uvažavajući obimnost ove oblasti i predmeta istraživanja, istraživači su se fokusirali na legislativni tretman novih oblika obligacionopravnog odnosa koji se uvodi u pravni sistem kroz zakonsko normiranje instituta elektronskog ugovora. Nadalje, istraživači su fokus istraživanja usmerili i na odnos države prema građanskopravnim stvarima, u kontekstu digitalizacije sistema usluga. Rezultat istraživanja jeste sprovedena analiza materijalnog građanskog prava sa posebnim akcentom na odnos stvarnog prava i digitalne tehnologije i ugovaranja u digitalnom društvu.
Mirković P, Stojšić Dabetić J. (2023). Pravni osnov e-trgovine - komplementarnost zakonskih propisa u pravu Republike Srbije,
Zbornik radova XX Međunarodnog naučnog skupa “Pravnički dani - prof. Dr Slavko Carić“, Novi Sad, 6-7.10.2023, 597-613.
Mirković, P. Stojšić Dabetić, J. (2024). Methods of resolving disputes in e-commerce – the evolving approaches to alternative dispute resolution,
XII international scientific conference “Challenges and problems of modern science“. London. Great Britain, pgn. 78-85. ISBN 978-92-44513-83-5.
U okviru trećeg radnog paketa koji nosi naziv ”Javna uprava i digitalne tehnologije”, istraživači su analizirali na koji način država kroz sistem e-uprave digitalizuje svoj odnos sa fizičkim i pravnim licima. Poseban interesni pravac istraživanja jeste bio usmeren na analizu normativnog regulisanja odnosa sistema e-uprave i njenih korisnika, kako sa aspekta građana kao korisnika, tako i privrednih subjekata. Rezultat istraživanja jeste srovedena normativna analiza sektorskog dela e-uprave sa aspekta interesa korisnika sistema e-usluga.
Golić, D. (2023). Izazovi u ustavnosti Srbije u poslednje dve decenije,
Zbornik radova XX Međunarodnog naučnog skupa ”Pravnički dani - prof. Dr Slavko Carić“, Novi Sad, 6-7.10. 2023, 33-50.
U okviru četvrtog radnog paketa ”Digitalne tehnologije u privredi i privrednom poslovanju” rezultat istraživanja jeste sprovedena analiza načina poslovanja privrednih subjekata koji je normativno uređen u segmentu onoga što se identifikuje kao e-trgovina. Od posebnog značaja za istraživanje jeste bila sprovedena analiza novih zakona u ovoj oblasti, pre svega Zakona o digitalnoj imovini, uvažavajući činjenicu da je reč o novom imovinsko pravnom institutom koji ima i svoj privredni značaj, kao oblik ulaganja kapitala pogodan u trgovinskim poslovima.
Stojšić Dabetić J, Mirković P, Contracting in Modern Digital Society – Phenomenological and Legal Outlines,
VII International scientific conference „Development of science in the XXI century“, September 14-15, 2023, Dortmund, Germany, 34-42, ISBN: 978-92-44513-67-5
Poslednji, peti radni paket pod nazivom ”Opšta prava pitanja upotrebe digitalne tehnologije” imao je za cilj analizu konteksta odnosa prava, dražave i društva prema novim digitalnim tehnologijama u domenu načina njihove primene sa jedne strane, i legislativnog okvira njihovog postojanja na pravno siguran način za sve subjekte.
ELABORAT - MEĐUNARODNOPRAVNI OКVIR ZAŠTITE LJUDSКIH PRAVA I SLOBODA U DIGITALNOM DOMENU
Zbornik radova sa XX međunarodnog naučnog skupa „Pravnički dani – Prof. dr Slavko Carić“ ,,DVE DECENIJE RAZVOJA PRAVNE MISLI“,
06. - 07. oktobar 2023. godine u Novom Sadu, u organizaciji Univerziteta Privredna akademija u Novom Sadu Pravni fakultet za privredu i pravosuđe u Novom Sadu, ISBN 978-86-86121-58-5.
Planom istraživanja za treću godinu istraživačkog ciklusa, istraživački paketi su definisani shodno opštim i posebnim ciljevima postavljenim u prijavi projekta. Treća godina istraživanja obuhvatila je pet posebno definisanih istraživačkih paketa, a ostvareni naučni rezultati pojedinačno pokrivaju više istraživačkih paketa, po svojoj tematici odnosno predmetu analize i istraživanja. Plan istraživanja jeste potpuno sproveden, u skladu sa angažovanim resursima istraživačkog tima shodno rešenju za treću godinu istraživačkog ciklusa.
U okviru užih oblasti pravne nauke identifikovan je i analiziran uticaj progresivnog razvoja i primene raličitih oblika digitalnih tehnologija na pravnu regulativu u Republici Srbiji. Na osnovu skrininga pozitivnopravnog zakonodavstva Republike Srbije u partikularnim oblastima od interesa za državu i društvo, interesno su obrađeni i analizirani propisi svih legislativnih nivoa koji interesno adresiraju predmetnu korelaciju unutar koncepta istraživanja. Sprovedenim istraživanjem ostvaren je cilj identifikovanja relevantnih propisa u pozitivnom pravu Republike Srbije. Individualni istraživački zadaci povereni istraživačkom timu rezultovali su relevantnim ostvarenim naučnim ciljevima.
U okviru prvog radnog paketa koji nosi naziv ”Digitalne tehnologije kao predmet regulisanja krivičnog prava”, istraživači su analizirali propise krivičnog zakonodavstva Republike Srbije, sa aspekta uticaja korišćenja digitalne tehnologije u vršenju i procesuiranju krivičnih dela. Budući da su sve četiri godine istraživanja koncipirane tako da se rezultati istraživanja nadovezuju na prethodno ostvarene u prethodnoj godini, istraživanje u ovoj oblasti jeste predmetno bilo fokusirano na oblast materijalno pravnih odredbi krivičnog zakonika Republike Srbije koji uređuju zakonsku zaštitu objekta od interesa u domenu njihovog ugrožavanja putem upotrebe računara, računarskih podataka odnosno visokotehnološkog kriminaliteta, kao i posebnosti koje se tiču inoviranja nadležnosti i ovlašćenja organa unutrašnjih poslova u procesuiranju krivičnih dela učinjenih putem ili uz upotrebu digitalne tehnologije. Posebno je analizirana legislativa Saveta Evrope u pogledu preporuka za regulisanje nadležnosti i specijalizaciju organa za gonjenje u vezi sa krivičnim delima visokotehnološkog kriminaliteta. Rezultat istraživanja ovog paketa jeste uspešno sprovedena analiza nacionalnog krivičnog prava prava i usklađenosti sa međunarodnim standardima u kontekstu postojeće i projektovane inkorporacije regulative koja se odnosi na gonjenje i procesuiranje visokotehnološkog kriminaliteta.
1. Dragojlović, J., & Petrović, M. (2024). REFERENCE TO THE COMPETENCE AND SPECIALIZATION OF AUTHORITIES FOR THE PROSECUTION OF PERPETRATORS OF HIGH-TECH CRIMINAL OFFENSES.
Law - Theory and Practice, 41(4), 134–151. https://doi.org/10.5937/ptp2404134D
U okviru drugog radnog paketa, koji je objedinjen sa četvrtim, koji nosi naziv ”Digitalne tehnologije u građanskopravnim stvarima” istraživači su analizirali propise koji se posledično menjaju i inoviraju shodno masivnijoj upotrebi digitalne tehnologije u građanskim stvarima, sa najšireg konteksta shvatanja date oblasti prava. Uvažavajući obimnost ove oblasti i predmeta istraživanja, istraživači su se fokusirali na legislativni tretman novih oblika imovinskopravnih odnosa koji se uvodi u pravni sistem kroz zakonsko normiranje instituta digitalne imovine. Nadalje, istraživači su fokus istraživanja usmerili i na metodološke postupke normiranja ovog novog imoviniskopravnog instituta na nacionalnom i nadnacionalnom nivou, kao i na pravni tretman digitalne imovine u kontekstu materijalnopravnih i procesnopravnih pitanja međunarodnog privatnog prava odn. privatnopravnih odnosa sa inostranim elementom. U okviru istraživanja vezanog za digitalnu imovinu, pokriven je i četvrti radni paket „Digitalne tehnologije u privredi i privrednom poslovanju„ – kroz pravnu analizu tokena kao oblika digitalne imovine koji ima ulogu investicionog odn. finansijskog instrumenta koji je direktna posledica upotrebe digitalne tehnologije u komercijalnim i finansijskim aktivnostima. Rezultat istraživanja jeste sprovedena analiza digitalne imovine kao novog privatnopravnog instituta sa posebnim akcentom na pitanja nomotehnike i prekograničnog konteksta.
2. Stojšić Dabetić J, Mirković P, (2024) Digitalna imovina - novo poglavlje u regulisanju imovinskih prava,
Zbornik radova XXI međunarodnog naučnog skupa „Pravnički dani – prof. dr Slavko Carić“, 4-5.10.2024, Novi Sad, 667-679, ISBN: 978-86-86121-64-6; UDK: 336.7:004.738, DOI: 10.5937/PDSC24667S.
https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/proc-0024/2024/proc-00242401667S.pdf
3. Stojšić Dabetić, J., & Mirković, P. (2024). DIGITAL PROPERTY – SPECIFIC ISSUES IN THE APPLICATION OF PRIVATE INTERNATIONAL LAW RULES.
Pravo - Teorija I Praksa, 41(4), 121–133. https://doi.org/10.5937/ptp2404121S
U okviru trećeg radnog paketa koji nosi naziv ”Javna uprava i digitalne tehnologije”, istraživači su analizirali na koji način se primenjuje veštačka inteligencija u širem okviru sistema e-uprave, u odnosu države sa fizičkim i pravnim licima u sektoru obrazovanja. Poseban interesni pravac istraživanja jeste bio usmeren na analizu potrebe za državnom regulacijom bezbednosti podatka u sektoru obrazovanja, sa akcentom na upotrebu veštačke inteligencije. Rezultat istraživanja jeste srovedena normativna analiza sektora obrazovanja kao oblasti državne uprave sa aspekta interesa korisnika i primene veštačke inteligencije.
4. Galetin, M., & Škorić, J. (2024). ANALYSIS OF THE APPLICATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN SOCIAL WORK TEACHING.
Law - Theory and Practice, 41(4), 165–179. https://doi.org/10.5937/ptp2404165G
Poslednji, peti radni paket pod nazivom ”Opšta prava pitanja upotrebe digitalne tehnologije” imao je za cilj analizu regulisanja sadržaja na onlajn platformama, u odnosu na slobodu izražavanja, posebno u okviru evropskog sistema zaštite ljudskih prava. Poseban interesni pravac istraživanja jeste analiza relevantne jurisprudencije Evropskog suda za ljudska prava. Rezultat istraživanja jeste prikaz i kritička analiza glavnih standarda pristupa Evropskog suda za ljudska prava prema implikacijama odgovornosti onlajn platformi za moderiranje sadržaja na ljudska prava.
5. Mladenov, M., & Staparski, T. (2024). LIABILITY OF ONLINE PLATFORMS FOR CONTENT MODERATION FROM THE PERSPECTIVE OF THE EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS – CHALLENGES AND RECENT DEVELOPMENTS.
Law - Theory and Practice, 41(4), 152–164. https://doi.org/10.5937/ptp2404152M
Posebni ciljevi istraživanja u trećoj godini jesu realizovani saobrazno sa ciljevima postavljenim u prijavi istraživanja za treću godinu. Publikovani su rezultati istraživanja u okviru posebnog izdanja naučnog časopisa ”Pravo-teorija i praksa”, koji je kategorisan od strane resornog ministarstva u kategoriju M24 (ukupno 4 rada). Takođe, rezultati istraživanja su publikovani i u okviru međunarodne konferencije ”Pravnički dani - Prof. Dr Slavko Carić”, koja je kategorisana kao međunarodna konferencija M31 (ukupno 1 rad).
Publikovanjem radova podignuta je svest šire naučne i društvene javnosti o uticaju digitalne tehnologije u savremenom društvu, naročito u domenu njenog pravnog regulisanja.
Unapređenje izvrsnosti naučnog kadra i institucije ostvaren je preglednom diseminacijom rezultata sprovedenog istraživanja koji su javno dostupni na posebno kreiriranom internet sadržaju u okviru domena internet prezentacije fakulteta.
Promovisanje rezultata istraživanja široj društvenoj javnosti obavljano je višekanalnim modelima komunikacije. Publikovanjem rezultata u vrhunskim naučnoistraživačkim časopisima ”Pravo – teorija i praksa” (M24) i Zborniku radova sa međunarodne konferecnije, šira naučna i društvena javnost je upoznata sa rezultatima istraživanja. Budući da su radovi publikovani u okviru posebnog izdanja časopisa na engleskom jeziku, impakt ostvarenog istraživanja koji je rezultovao publikacijom radova prevazilazi nacionalni okvir informisanosti, shodno činjenici da su radovi javno dostupni u svim referentnim naučnim bazama. Publikovanje radova na međunarodnoj naučnoj konferenciji, ”Pravnički dani - prof. Dr Slavko Carić”, rezultati istraživanja koji su uvršteni u radove na konferenciji su prezentovani, čime je podignut spektar spoznaje i afirmacije rezultata istraživanja. Putem internet prezentacije Fakulteta, rezultati istraživanja su inkorporirani u digitalni sadržaj navedene stranice, čime je opseg dostupnosti informacija široj društvenoj javnosti značajno proširen.
Opšti cilj četvorogodišnjeg istraživanja jeste doprinos razvoju pravne nauke u cilju njenog usklađivanja sa savremenim tendencijama razvoja digitalnog društva i široke upotrebe digitalne tehnologije kroz analizu pozitivnopravnih propisa nacionalnog pravnog sistema u okvirima užih oblasti prava odn. pravne nauke. Cilj četvorogodišnjeg istraživanja jeste naučni prikaz evolucije nacionalnog pravnog sistema i pravne nauke, kroz progresivni razvoj u kontekstu uticaja upotrebe digitalne tehnologije i digitalizacije na primenu prava i koncept vladavine prava u digitalnom društvu.
Specifični ciljevi istraživanja koji su bili postavljeni za četvrtu godinu istraživanja jesu ostvareni i oni su bili sledeći:
1. Naučno-istraživački ciljevi
Planom istraživanja obuhvaćene su istraživačke teme u sledećim oblastima, i to: proces hibridizacije prava u digitalnom društvu; pitanje digitalnog identiteta kao novog pravnog instituta; krivična odgovornost u digitalnom okruženju; normiranje veštačke inteligencije – dometi i izazovi u segmentima društva.
Planom istraživanja za četvrtu godinu istraživačkog ciklusa, istraživački paketi su definisani shodno opštim i posebnim ciljevima postavljenim u prijavi projekta. Četvrta godina istraživanja obuhvatila je pet posebno definisanih istraživačkih paketa, a ostvareni naučni rezultati pojedinačno pokrivaju više istraživačkih paketa, po svojoj tematici odnosno predmetu analize i istraživanja. Plan istraživanja jeste potpuno sproveden, u skladu sa angažovanim resursima istraživačkog tima shodno rešenju o odobravanju sredstava za četvrtu godinu istraživačkog ciklusa.
U okviru prvog radnog paketa koji nosi naziv ”Digitalne tehnologije kao predmet regulisanja krivičnog prava”, istraživači su analizirali tematiku krivične odgovornosti u kontekstu zloupotrebe korišćenja kompjuterskih virusa sa akcentom na trenutni pravni status i regulativu u ovoj oblasti i buduće perspektive inkriminizacije ovog oblika delovanja. Budući da su sve četiri godine istraživanja koncipirane tako da se rezultati istraživanja nadovezuju na prethodno ostvarene u prethodnoj godini, istraživanje u ovoj oblasti jeste predmetno bilo fokusirano na oblast materijalno pravnih odredbi krivičnog zakonika Republike Srbije koji uređuje zakonsku zaštitu objekta zaštite od posebnih oblika digitalnog ugrožavanja putem kompjuterski generisanih virusa. Osim analize materijalnopravnih okvira dometno uređenih u odnosu na oblast istraživanja, istraživači su imali za cilj da identifikuju dva ključna pitanja, trenutni status materijalnopravnih propisa sadržanih u Krivičnom zakoniku Republike Srbije, odnosno buduće pravce i izazove u ovoj oblasti, sa akcentom nužnosti revidiranja u određenoj meri instituta krivičnog dela kojim se inkriminiše zloupotreba kompjuterskih virusa, kao i društveno-tehnološka fenomenologija koja umnogome diktira buduće izazove u okviru ovog domena pravne regulative i objekta zaštite. Rad je publikovan u okviru Zbornika radova XXII Međunarodnog naučnog skupa “Pravnički dani - prof. Dr Slavko Carić“, Novi Sad, 10-11.10.2025. kategorija rada - M31.
1. Dragojlović, J. (2025). Criminal liability for the abuse of computer viruses – status and prospects,
Zbornik radova XXII Međunarodnog naučnog skupa “Pravnički dani - prof. Dr Slavko Carić“, Novi Sad, 10-11.10.2025.
U okviru drugog radnog paketa koji nosi naziv ”Digitalne tehnologije u građanskopravnim stvarima” istraživači su analizirali nove pravce razvoja zakonodavstva u domenu građanskog prava, gde je fokus istraživanja bio na determinisanju novog koncepta identiteta pojedinca u digitalnom prostoru koji se definiše kao digitalni identitet. Digitalni identitet predstavlja u jednom segmentu supstrat klasičnom konceptu shvatanja identiteta pojedinca u smislu njegove pravne i faktičke identifikacije, dok u drugom kontekstu ova vrsta identiteta predstavlja posebnu pravnu kategoriju u nastajanju, budući da digitalni atrijum interakcije kreira mnoštvo digitalnih identiteta čiji nosilac može biti jedno lice. Takođe, u određenim državama klasičan koncept identiteta se delimično ili u potpunosti nadomešta ili menja u ono što se definiše kao digitalni identitet. Rad na temu ”Nastajanje digitalnog identiteta kao novog pravnog koncepta” biće publikovan u časopisu Pravo – teorija i praksa, broj 3 u 2025. godini, gde je recenziran i prihvaćen za objavu. Časopis je kategorisan u M24 kategoriju.
2. Stojsic Dabetic, J., Mirković, P., & Aleksić Oliveira, N. (2025). THE EMERGENCE OF DIGITAL IDENTITY AS A NEW LEGAL CONCEPT,
Law - Theory and Practice, 42(3), 21–34. https://doi.org/10.5937/ptp2503021M
U okviru trećeg radnog paketa koji nosi naziv ”Javna uprava i digitalne tehnologije”, istraživači su dali sumarni prikaz progresivnog razvoja uže oblasti upravnog prava i javne uprave kao posledice inkorporacije digitalne tehnologije kao objekta pravnog regulisanja – evolucija prava. Kao poseban segment završnog istraživanja, istraživači su imali obavezu da sačine predlog mera, aktivnosti i mehanizama kao adekvatnih odgovora na projektovane izazove koji se postavljaju pred pravni sistem u kontekstu budućeg napretka digitalne tehnologije. Angažovani istraživači u ovom radnom paketu nisu publikovali poseban naučni rad u okviru teme istraživanja radnog paketa, već su sačinili integralni tekst predloga mera, aktivnosti i mehanizama u okviru izazova integracije digitalne tehnologije u sistemu javne uprave, naročito kroz dalji razvoj sektora e-uprave.
Četvrti radni paket pod nazivom ”Digitalne tehnologije u privredi i privrednom poslovanju” imao je za cilj da istraži domet uticaja digitalne tehnologije u oblasti Industrije 4.0. Angažovani istraživači konstatovali su da posledično dolazi do hibridizacije prava, te da se pravo kao klasičan koncept normativnog regulisanja najvažnijih društvenih odnosa posledično menja i evolvira. Takve promene su posebno vidljive u ekonomskim odnosno privrednim odnosima, budući da ovi segmenti svetskog društva jesu prvi i najfrekventniji korisnici različitih oblika digitalne tehnologije. Industrija 4.0 zasnovana na inkluziji veštačke inteligencije umnogome prevazilazi sve ili većinu klasičnih koncepata privrednih aktivnosti, bilo da je reč o internim procesima ili eksternim integracijama. Istraživači su poseban akcenat dali na definisanju pojma hibridizacije prava, kao novom fenomenu koji se targetirano pojavljuje unutar dve industrijske revolucije, a koji u osnovi predstavlja preobražaj prava onakvog kakvo se shvata kao posledica brzine ekspanzije i inkluzije digitalne tehnologije u svakodnevnim društvenim interakcijama. Rad na temu istraživanja je publikovan u okviru časopisa Kultura polisa, M51 kategorije.
3. Stojsic Dabetic, J., Vasić, M. (2025). NEW LEGAL HORIZONS: HYBRIDIZATION OF LAW IN THE ERA OF INDUSTRY 4.0,
Kultura polisa, 22(1), 88–95. https://doi.org/10.51738/kpolisa.2025.1r.006
Peti radni paket pod nazivom ”Opšta pravna pitanja upotrebe digitalne tehnologije” predstavlja najšire područje istraživanja unutar prethodno navedenih radnih paketa. Tokom celog četvorogodišnjeg ciklusa trajanja projekta, u okviru ovog segmenta predmeti istraživanja jesu heterogeno određeni, shvatajući da postoje mnogobrojna pravna pitanja u domenu regulacije upotrebe digitalne tehnologije, a koja kao takva nisu usko vezana za ostale radne pakete koji su u osnovi određeni prema dominantnim oblastima prava. Istraživači angažovani za realizaciju istraživanja u četvrtoj godini orijentisali su se na tematiku veštačke inteligencije kao objekta društvene inkluzije i njenog uticaja na pravo na zdravlje u savremenom svetu. Cilj istraživača jeste bio da укаže kako tradicionalni postulati prava zasnovani na relevantnim međunarodnim konvencijama univerzalnog karaktera, kao što je pravo na zdravlje, mogu biti pod uticajem veštačke inteligencije kao postulata četvrte industrijske revolucije. Domet primene i inkluzije veštačke inteligencije jeste jedno od fundamentalnih pitanja savremenog društva i ono kao takvo teži holističkom odgovoru, gde su granice primenjivosti veštačke inteligencije u korist ili na štetu pojedinca, društva odnosno države. Rad je pozitivno recenziran i prihvaćen za objavu u okviru časopisa Pravo – teorija i praksa, M24 kategorije.
4. Galetin, M., & Mladenov, M. (2025). THE RIGHT TO HEALTH IN THE CONTEMPORARY WORLD – THE APPLICATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE FROM THE PERSPECTIVE OF HEALTHCARE PROFESSIONALS,
Law - Theory and Practice, 42(4), 42–55. https://doi.org/10.5937/ptp2504042G
Poseban radni paket jeste analiza rezultata istraživanja i diseminacija koja se sprovodila tokom celog perioda trajanja projekta u njegovoj četvrtoj godini. Diseminacija je vršena, pre svega, putem publikovanja naučnih radova u časopisima M24 odnosno M51 kategorije, kao i jednog rada u okviru međunarodne konferencije čiji je organizator Ustanova nosilac projekta. Nadalje, rezultati projekta su prezentovani u okviru posebne internet prezentacije na zvaničnoj veb stranici Ustanove, koja se svake godine naučno nadograđivala u smislu njenog sadržaja i informacija koje su javno dostupne. Konačno, posredna diseminacija rezultata je učinjena i kroz uspešno realizovan postupak akreditacije studijskog programa master akademskih studija MAS ”Pravo i digitalne tehnologije”, koji je akreditovan za izvođenje na srpskom i engleskom jeziku, period akreditacije sedam godina. Svi ostvareni rezultati istraživanja za sve četiri godine integrisani su u podizanje nastavničkih kompetencija za potrebe izvođenja studijskog programa upravo kao posledica rada na ovom projektu. Pet od šest istraživača je uključeno u realizaciju studijskog programa, čime će ovaj projekat imati svoju održivost i nakon njegovog formalnog okončanja.
5. Podizanje naučnih i akademskih kapaciteta Ustanove
Postupak podnošenja Zahteva i dobijanje Rešenja o Akreditaciji studijskog programa master akademskih studija MAS Pravo i digitalne tehnologije. U kontekstu podizanja naučne infrastrukture i izvrsnosti, jedan od osnovnih ciljeva projekta jeste bio da u završnoj godini Ustanova podnese Zahtev za akreditaciju studijskog programa master akademskih studija koji će biti direktno povezan sa podizanjem naučne izvrsnosti Ustanove i proširenja naučnih i akademskih kapaciteta u oblasti teme istraživanja. Ustanova je uspešno okončala postupak akreditacije navedenog programa, te je isti akreditovan odlukom Nacionalnog akreditacionog tela dana 15. jula 2025. godine za upis 50 studenata, sa nazivom diplome Master pravnik za pravo i informacije tehnologije. S obzirom da je jedan od ciljeva istraživanja bio usmeren ka internacionalizaciji rezultata projekta, posredno je ovaj cilj ispunjen time što je program akreditovan za izvođenje na srpskom i engleskom jeziku.
6. Podizanje kapaciteta naučne infrastrukture Ustanove
Kreiranje digitalnih sadržaja i nadogradnja postojećih ostvareno je kroz korišćenje materijalnih sredstava za potrebe novih sadržaja na veb prezentaciji Ustanove i pratećih tehničkih sadržaja koji čine iskustvo korišćenja delova sajta koji direktno proističu iz projektnih aktivnosti. Kvalitativna nadogradnja ovog segmenta infrastrukture Ustanove, podignuta na viši nivo, direktna je posledica četvorogodišnjeg rada na projektu. Na zvaničnom sajtu Ustanove postoje dva posebna odeljka sa dubokim digitalnim sadržajima: deo sajta pod nazivom Projekta i deo sajta koji se odnosi na studijski program MAS Pravo i digitalne tehnologije koji proističe iz Projekta.
7. Unapređenje izvrsnosti naučnog kadra i Ustanove
Diseminacijom rezultata sprovedenog istraživanja koji su javno dostupni na posebno kreiranom internet sadržaju u okviru domena veb prezentacije Ustanove. Uvažavajući globalni kontekst istraživanja, naučne publikacije su izdate u okviru časopisa odnosno konferencije na engleskom jeziku, što čini kvalitet više diseminacije konteksta van okvira našeg prostora na svetskom jeziku.
Publikovanjem rezultata u vrhunskim naučnoistraživačkim časopisima ”Pravo – teorija i praksa” i „Kultura polisa“ koji su u konkretnom periodu kategorisani kao M24 odnosno M51 časopis, šira naučna i društvena javnost je upoznata sa rezultatima istraživanja. Budući da su radovi publikovani u okviru izdanja časopisa na engleskom jeziku, impakt ostvarenog istraživanja koji je rezultovao publikacijom radova prevazilazi nacionalni okvir informisanosti, shodno činjenici da su radovi javno dostupni u svim referentnim naučnim bazama. Publikovanje rada na međunarodnoj naučnoj konferenciji, ”Pravnički dani - prof. Dr Slavko Carić”, rezultati istraživanja koji su uvršteni u rad na konferenciji su prezentovani, čime je podignut spektar spoznaje i afirmacije rezultata istraživanja. Zbornik sa konferencije je u potpunosti izdat na engleskom jeziku, dok je angažovani istraživač svoj rad prezentovao takođe na engleskom jeziku.
Putem internet prezentacije Fakulteta, rezultati istraživanja su inkorporirani u digitalni sadržaj navedene stranice, čime je opseg dostupnosti informacija široj društvenoj javnosti značajno proširen. Naučna infrastruktura, u ovom slučaju dinamička internet stranica sa povezanim digitalnim sadržajem čini sve rezultate istraživanja dostupnim za slobodan pristup. Pored radova, izvora i drugih publikacija, internet prezentacija značajno podiže kvalitet dostupnosti relevantnih informacija iz oblasti projekta istraživanja i promoviše sve sadržaje kao takve koji su proistekli iz projekta koji je finansirao Pokrajinski sekretarijat za visoko obrazovanje i naučnoistraživačku delatnost.
Akreditacijom studijskog programa MAS ”Pravo i digitalne tehnologije”, jezik izvođenja programa srpski i engleski jezik, Ustanova je dodatno podigla i naučne i akademske kapacitete koji direktno proizilaze iz četvorogodišnjeg rada tima istraživača Ustanove na projektu. Master program ”Pravo i digitalne tehnologije” koji je akreditovan na sedam godina predstavlja krajnji i održivi rezultat rada na projektu koji će oblikovati i obrazovati sve interesne subjekte u oblasti prava i digitalne tehnologije, buduće studente, angažovani nastavni kadar kao i širu društvenu i naučnu javnost. U okviru predate i recenzirane dokumentacije za studijski program, elaborat studijskog programa jasno ukazuje da je kurikulum studijskog programa, kao i opšte i specifične reference nastavnika angažovanih na programu, proizašle iz dugoročnog projekta ”Progresivni razvoj prava u savremenom digitalnom društvu”, Ustanove kao nosioca projekta i tima istraživača zajedno sa rukovodiocem projekta. Budući da je program akreditovan i sa njegovom realizacijom se započinje u školskoj 2025/26. godini, sve informacije od značaja za studijski program su dostupne na internet prezentaciji Ustanove, kao i na društvenim mrežama sa zvaničnih naloga Ustanove. Na ovaj način rezultati projekta će nastaviti da proizvode željene efekte i nakon okončanja ovog projekta, tj. najmanje narednih sedam godina na koliko je dobijena akreditacija studijskog programa MAS ”Pravo i digitalne tehnologije”.
| DIGITAL ASSETS – A LEGAL APPROACH TO THE REGULATION OF THE NEW PROPERTY LAW INSTITUTE | |
| ELABORAT - MEĐUNARODNOPRAVNI ASPEKT REGULISANJA UPOTREBE DIGITALNE TEHNOLOGIJE U SAVREMENOM DRUŠTVU | |
| ELABORAT - MEĐUNARODNOPRAVNI OKVIR ZAŠTITE LJUDSKIH PRAVA I SLOBODA U DIGITALNOM DOMENU | |
| ELABORAT - PREGLED PROPISA I NORMATIVNI OKVIR PRAVNOG UREĐENJA ELEKTRONSKE UPRAVE U REPUBLICI SRBIJI | |
| HUMAN VS. ARTIFICIAL INTELLIGENCE – EU’S LEGAL RESPONSE | |
| JURISDICTION FOR CRIMINAL OFFENSES OF CYBERCRIME – INTERNATIONAL AND NATIONAL STANDARDS | |
| NORMATIVE REGULATION OF ELECTRONIC ADMINISTRATION IN REPUBLIC OF SERBIA | |
| Pravo - teorija i praksa - posebno izdanje | |
| UGOVARANJE I UGOVORNO PRAVO U SAVREMENOM DIGITALNOM DRUŠTVU | |
| WRAP CONTRACTS AND THEIR INFLUENCE ON THE CONTRACT LAW | |
| Zbornik radova Pravnički dani 2023 | |
| ANALYSIS OF THE APPLICATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN SOCIAL WORK TEACHING | |
| DIGITAL PROPERTY – SPECIFIC ISSUES IN THE APPLICATION OF PRIVATE INTERNATIONAL LAW RULES | |
| LIABILITY OF ONLINE PLATFORMS FOR CONTENT MODERATION FROM THE PERSPECTIVE OF THE EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS – CHALLENGES AND RECENT DEVELOPMENTS | |
| NEW LEGAL HORIZONS HYBRIDIZATION OF LAW IN THE ERA OF INDUSTRY 4.0 | |
| REFERENCE TO THE COMPETENCE AND SPECIALIZATION OF AUTHORITIES FOR THE PROSECUTION OF PERPETRATORS OF HIGH-TECH CRIMINAL OFFENSES | |
| THE EMERGENCE OF DIGITAL IDENTITY AS A NEW LEGAL CONCEPT | |
| THE RIGHT TO HEALTH IN THE CONTEMPORARY WORLD – THE APPLICATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE FROM THE PERSPECTIVE OF HEALTHCARE PROFESSIONALS | |
| Zbornik radova Pravnicki dani 2024 | |
| Zbornik radova Pravnički dani, 2025 |
